آرامستان قلهک
بازدید با هماهنگی قبلی

«آرامستان قلهک» یکی از جاذبه‌های تاریخی مرموز و کمتر شناخته شده پایتخت است که امروز می‌خواهیم در این مقاله به معرفی آن بپردازیم.

میان کوچه پس کوچه‌های تهران، هنوز جاذبه‌هایی قدیمی و تاریخی وجود دارند که با دیدن‌شان به دوران‌های گذشته باز می‌گردیم. گورستان متفقین دقیقا یکی از همین جاذبه‌ها است که با قدم زدن در آن به سال‌های جنگ جهانی اول و دوم سفر می‌کنید تا از خاطرات متفقین و سربازان کشته شده در جنگ بشنوید.

در این آرامستان پیکر کشته شدگان جنگ جهانی اول و دوم به خاک سپرده شده است. این گورستان که در جنوب باغ قلهک و ضلع شمالی خیابان شهید کلاهدوز (دولت) واقع شده یکی از مکان‌های گردشگری تاریخی پایتخت به‌شمار می‌رود که تماشای آن برای تهرانگردان و عاشقان تاریخ ضروری است. کشورمان هرگز از حوادث جنگ جهانی دوم مصون نماند. گردش در آرامستان قلهک و آشنایی با آن  این فرصت ارزشمند را در اختیارمان قرار می‌دهد تا با این بخش از تاریخ کشورمان که کمتر به آن پرداخته شده آشنا شویم.

گورستان متفقین کجاست؟

گورستان متفقین ابتدای خیابان دولت از خیابان شریعتی و در منطقه ۳ تهران قرار دارد. آرامستان بیرون از دو طرح اصلی ترافیک و آلودگی هوا قرار دارد. محدوده محله قلهک از مناطق پر ترافیک خیابان شریعتی است؛ همچنین پیدا کردن جای پارک در آن آسان نیست. نزدیک‌ترین پارکینگ‌های عمومی به آرامستان متفقین در نزدیکی پل و ایستگاه متروی صدر قرار دارند که حدود ۲۰ دقیقه پیاده‌روی با گورستان فاصله دارند.

دسترسی گورستان متفقین با مترو

ایستگاه قلهک خط ۱ مترو، حدود ۵ دقیقه پیاده‌روی با آرامستان قلهک فاصله دارد.

دسترسی گورستان متفقین با اتوبوس

خط ۳۰۳ پیچ‌شمیران-میدان قدس و خط ۲۲۵ تجریش-نوبنیاد، در ایستگاه نزدیک گورستان متفقین توقف دارند.

شرایط و ساعت بازدید از گورستان متفقین

بازدید از آرامستان قلهک با شرایط زیر امکان‌پذیر است:

  • تا دو نفر تعداد بازدیدکننده روزهای شنبه تا چهارشنبه از ساعت ۸ تا ۱۵
  • بیشتر از دونفر فقط با تور در روزهای شنبه تا پنج‌شنبه از ساعت ۸ تا ۱۵

شرایط عکاسی در گورستان متفقین

عکاسی فقط از محوطه آرامستان مجاز هست و عکاسی مدلینگ یا دادن تم خاص اکیدا ممنوع است.

در ورودی گورستان متفقین
در ورودی گورستان
گنبد فیروزه‌ای گورستان متفقین
گنبد فیروزه‌ای
بنای کتیبه گورستان متفقین
بنای کتیبه
صلیب ایثار گورستان متفقین
صلیب ایثار

معرفی گورستان متفقین

آرامستان قلهک با نام‌های دیگری ازجمله «آرامستان جنگ تهران»، «قبرستان دولت»، «گورستان متفقین»، «گورستان کمیسیون جنگ‌های مشترک المنافع» نیز شناخته می‌شود.

از سمت خیابان شریعتی که وارد خیابان دولت شوید، پس از طی مسافتی کوتاه دیوارهای آجری قرمز رنگی را در سمت چپ خیابان می‌بینید که متعلق به آرامستان قلهک است. این آرامستان زیبا در ضلع جنوبی باغ قلهک (باغ ییلاقی سفارتخانه انگلستان) قرار دارد. در سال‌های گذشته که ورود به آرامستان ناممکن بود برای بسیاری از شهروندان این سوال پیش می‌آمد که پشت دیوارهای این محوطه چه چیزی وجود دارد.

باشکوه‌ترین بنای آرامستان که به محض ورود به محوطه با آن مواجه می‌شوید، بنای یادبودی است با معماری ایرانی که گنبدی فیروزه‌ای رنگ دارد. درختان کهنسال بید مجنون و چنار دورتادور آرامستان را احاطه کرده‌اند. در محوطه بزرگ آرامستان که تماما چمن‌کاری شده؛ روبروی هر ردیف‌هایی سنگ مزار باغچه کوچکی وجود دارد که باید مطابق استاندارد‌های کمیسیون CWGC در اغلب روزهای سال گل داشته باشد. بر روی هر سنگ مزار جزئیاتی ثبت شده‌اند که عبارتند از: نشان هنگ، شماره خدمتی و رتبه، حرف اول نام همراه با نام خانوادگی و نشان نظامی، هنگ یا واحد خدمت، سن و تاریخ فوت، نشان مذهبی و نوشته شخصی.

در کنار مزارها ۶ بنای کتیبه مانند وجود دارد که بر روی آنها نام ۳۵۹۰ نفر از کسانی که در طی جنگ جهانی اول در ایران و یا کشورهای مجاور کشته شده‌اند و مزاری ندارند ثبت شده است. یکی دیگر از بناهای مهم آرامستان قلهک، یک صلیب بزرگ به نام «صلیب ایثار» در قسمت شمالی است که یادبودی دیگر برای درگذشتگان است. این صلیب در سال ۱۲۹۷ شمسی توسط سر «رجینالد بلومفیلد» برای «کمیسیون سلطنتی آرامستان‌های جنگ» طراحی شده است. این نشان در تمام آرمستان‌های جنگ کشورهای مختلف دنیا که در آن بیش از ۴۰ مزار وجود دارد، ساخته می‌شود.

این نماد یا نشان یک صلیب کشیده شبیه به شمشیر سلتیک است که می‌تواند از ۴.۴ تا ۹ متر (بسته به ابعاد آرامستان) ارتفاع داشته باشد. یک شمشیر بلند برنزی با تیغه‌ای رو به پایین در پشت و یا جلوی صلیب، بر روی پایه‌ای هشت ضلعی نصب می‌شود. صلیب ایثار یکی از مهمترین نمادهای تمامی آرامستان‌های جنگ کشورهای مشترک المنافع است که بسیار مورد احترام است.

گورستان متفقین
گورستان متفقین
گورستان متفقین
گورستان متفقین

در آرامستان قلهک چه کسانی دفن شده‌اند؟

شاید یکی از بزرگ‌ترین سوال‌هایی که ذهن شما را درباره این آرامستان درگیر کند این است که چه کسانی در این گورستان پرآوازه دفن شده‌اند؟

در رابطه با اشخاص کشته شده باید گفت که از هر قشری هستند؛ کشته‌شدگان جنگ‌های جهانی در ایران، شامل سربازان متفقین و سربازان کشورهای یاری‌دهنده متفقین؛ این کشته‌شدگان پیرو ادیان مسیحیت، اسلام، یهودیت، هندو و… بوده‌اند و در میان آن‌ها اتباع بریتانیایی، هندی، کانادایی، استرالیایی، لهستانی، کنیایی، لیبیایی، عراقی و… دیده می‌شود. در کنار آن‌ها زنان و کودکان هم دیده می‌شوند. علاوه بر این بعضی از دیپلمات‌های انگلیسی و خانواده‌های آنان که در تهران فوت شده‌اند، در این قبرستان دفن شده‌اند.

بطور دقیق ۶۰۳ مزار در آرامستان قلهک وجود دارد. ۴۱۲ مزار متعلق به کشته‌شدگان جنگ جهانی اول (۱۲۹۳ تا ۱۲۹۷ شمسی) که از این تعداد، ۱۳ قبر متعلق به سربازان گمنام است؛ ۱۵۲ مزار متعلق به کشته‌شدگان جنگ جهانی دوم (۱۳۱۸ تا ۱۳۲۴ شمسی)، ۱۴ مزار متعلق به فوت‌شدگان خارج از جنگ و ۲۵ مزار اتباع خارج از متفقین.

۱۱ نوامبر روز بزرگداشت کشته‌شدگان جنگ جهانی و یادبود روزی است برای گرامی ‌داشت اعضای نیروهای مسلح که در حین انجام وظیفه جان خود را از دست داده‌اند. این بزرگداشت از زمان پایان جنگ جهانی اول توسط متفقین (کشورهای عضو کمیسیون کشورهای مشترک المنافع) برگزار می‌شود. نکته جالب درباره این زمان این است که در این تاریخ خصومت‌ها به طور رسمی «در یازدهمین ساعت روز یازدهم ماه یازدهم» سال ۱۹۱۸، مطابق با آتش‌بس امضا شده توسط نمایندگان آلمان و متفقین پایان یافت.

گنبد فیروزه‌ای گورستان متفقین
گنبد فیروزه‌ای گورستان متفقین

گنبد فیروزه‌ای آرامستان قلهک

یکی دیگر از جاذبه‌های جذاب و دیدنی که در هنگام قدم زدن در گورستان با آن مواجه می‌شوید بنای یادبودی است که شاید به اشتباه گمان کنید مزار یکی از شعرای عارف ایران باشد. معماری این گنبد فیروزه‌ای از معماری ایرانی اسلامی بهره برده است؛ همچنین ۴ گوشه آن شکل و شمایل اماکن مذهبی زرتشیان را به خود گرفته است. نکته جالب اینجاست که این بنای یادبود در هر کشور به معماری و فرهنگ کشور مقصد ساخته شده و با هم متفاوت هستند. چند کتیبه بزرگ نیز پشت بنای یادبود وجود دارند که روی آن اسامی افراد مهاجر یا مستشارانی حک شده که در حوزه ایران و کشورهای اطراف آن جان خود را از دست داده‌اند.

تاریخچه آرامستان متفقین قلهک

آرامستان قلهک در قسمت جنوبی باغ قلهک قرار دارد. این باغ از سال ۱۲۱۴ شمسی در اختیار سفارت انگلیس است. پیش از گورستان قلهک، مزار کشته‌شدگان جنگ‌های جهانی در ایران در شهرها و قبرستان‌های گوناگونی پراکنده بوده‌اند. سازمان «کمیسیون کشورهای مشترک‌المنافع» که به دستور جورج پنجم، پادشاه بریتانیا، در اواخر جنگ اول جهانی تاسیس شده بود؛ کار متمرکز کردن مزار کشته‌شدگان در گورستان‌ قلهک را در سال ۱۳۴۲ به پایان رسانید.

مزار متفقین در آرامستان مسیحیان آبادان پیش از انتقال به گورستان متفقین
مزار متفقین در آرامستان مسیحیان آبادان پیش از انتقال به گورستان تهران در سال ۱۳۳۸ | منبع

پیش از گورستان متفقین مزار کشته‌شدگان جنگ‌های جهانی در قبرستان‌های زیر پراکنده بود: قبرستان مسیحیان تهران (اکبرآباد)، قبرستان مسجد سلیمان، قبرستان ارتش همدان، قبرستان جنگ قزوین، قبرستان ارمنی رشت، قبرستان انگلیسی رشت، قبرستان بوشهر، قبرستان مسیحیان آبادان و قبرستان روستای نایبند طبس. کمیسیون طی چندسال کار شناسایی، نبش قبر و انتقال پیکر کشته‌شدگان به آرامستان قلهک را انجام داد.

کلام آخر

از اینکه تا انتهای این تهران‌گردی مجازی با تهرانیکا همرا بودید؛ بسیار خوشحال و سپاس‌گزاریم. ما در این مقاله سعی کردیم یکی از اماکن تاریخی پایتخت را که کمتر کسی ممکن است از وجود آن با خبر باشد؛ یعنی آرامستان قلهک تهران را به شما عزیزان معرفی کردیم.

برچسب‌ها: باغ قلهک، گورستان متفقین